(Xin lỗi, Bài viết có thể đụng chạm đến ai đó và đều không phải cố ý, xin phản biện về hộp thư hoangsam@yhocbandia.vn)

Năm nay, Oxfordshire là một hạt hơn 680 nghìn dân ở Anh đã hủy lễ ăn mừng Tết âm lịch. Chính quyền đã quyết định như vậy, ở đó chưa đầy 4000 người gốc Trung Quốc sinh sống, làm việc ổn định, chỉ một số ít còn về Trung Quốc dịp Tết. Động thái này cho thấy ngay từ những ngày đầu của dịch nCoV lục địa già Châu Âu đã ý thức nghiêm túc diễn tiến của con vi rút này.

Virus Corona mới (2019-nCoV)
Virus Corona mới (2019-nCoV)

Bác sỹ nhãn khoa Lý Văn Lượng ở Vũ Hán đã phát hiện bệnh phổi lạ, đã cảnh báo nhóm bạn là Bác sỹ cùng học từ những ngày cuối tháng, cuối năm 2019 âm lịch. Thay vì xem xét nghiêm túc lại bị cảnh sát cấm đoán, cản trở.

Những nhà giàu ở Vũ Hán đã chạy lên núi, các Resort hẻo lánh để trốn trong các khu nghỉ dưỡng, chỉ về thành phố rồi nhanh chóng rời đi... Ở đó, những người hiểu biết đã mạnh ai nấy lo tránh xa, trốn sâu... để cho an toàn.

Với nhiều người Việt Nam, rất nhiều người đang nghĩ rằng dịch cúm 2019 - nCoV chắc là chuyện của thế giới, không phải việc của Việt Nam, càng không phải việc của mình. Câu nói “thằng mù rơi hố” thực chẳng sai.

Lễ hội chùa Hương 2020
Lễ hội chùa Hương 2020

Ngày mồng 6 Tết, thật lạ, chính quyền Hà Nội vẫn cho mở Lễ hội chùa Hương với đủ nghi thức trang trọng. Có thể họ đã tin rằng việc đi chùa, khấn vái thành kính có thể khiến tai qua nạn khỏi chăng; thay vì theo khoa học họ chỉ việc rửa tay bằng xà phòng và đeo khẩu trang cho đúng và tránh xa nơi đông người.

So với dịch SARS và nCoV thì SARS lây nhiễm từ nguồn lây ít hơn nhưng độc tính của vi rút của nó mạnh gấp 4-5 lần nCoV; ngược lại nCoV có độc tính thấp hơn nhưng khả năng lây nhiễm từ người bệnh, vật dụng... lại cao hơn. Xét về phương diện dịch tễ rõ ràng nCoV sẽ nguy hiểm hơn, vì đặc tính dễ lây của nó. Đây ta không bàn đến MERS, vì chủng này ít lây từ người – người.

Nhiễm lây trực tiếp là từ người đã nhiễm bệnh, đang ủ bệnh (khoảng 4-14 ngày), đang khởi phát, đang toàn phát, đã biến chứng, đã tử vong... đều lây sang cho người lành, biến người lành thành nguồn mầm bệnh.

Nhiễm lây gián tiếp là mầm bệnh từ ho, khạc nhổ, hắt hơn, thở, nuốt đờm thành phân, từ đó: dính, bám, chứa, đựng, lơ lửng thấp... trên tay nắm cửa, khẩu trang, quần áo, cốc uống nước, bát cơm, giường chiếu... do tiếp xúc, từ đó mới lây sang tay người lành theo đó đến nhiễm vào cơ thể người lành.

Trong gần 2 tháng qua các cửa khẩu của chúng ta ở biên giới phía Bắc việc đi lại là khá dễ dàng, đặc điểm của dân vùng này là thường sang Trung Quốc làm việc với lương lao động phổ thông khá cao (khoảng 400 - 600 nghìn/ngày); cùng với hiểu biết và nhận thức kém, dân tộc thiểu số biên viễn chính là một trong những ưu tiên của ngành y tế. Hơn nữa đây là vùng có nhiệt độ thấp, vệ sinh môi trường kém, sau Tết hay thăm nội ngoại, ăn nhậu... đó là những điều kiện thuận lợi cho lây nhiễm.

Theo đó, việc cách ly ngay từ khi phát hiện đối tượng nguy cơ cao mới là biện pháp chính để khống chế dịch này. Cách ly phải là cá biệt hóa một cá nhân trong một môi trường riêng. Việc này thật khó.

Môi trường bệnh viện bao gồm người nghi nhiễm, đang ủ bệnh, đã mắc bệnh và người không nhiễm, người nhà đi theo và 1 tỷ lệ lớn những người bệnh khác không liên quan gì đến nCoV. Phân loại người có nguy cơ cao ngay từ đầu là có thể, nhưng chắc chắn có sót. Với triệu chứng chung ban đầu là hội chứng đường hô hấp trên: sốt, ho, đau cơ, đau đầu, khó thở, xuất tiết đờm dãi... thì cúm thường, viêm họng cấp, viêm VA, viêm Amydal, viêm phế quản, viêm phế quản thể hen, viêm xoang cấp đợt hồi viêm, viêm phổi khối do vi khuẩn... đều có những triệu chứng này.

Xét nghiệm chẩn đoán xác định mới là cứu cánh cho công tác dập tắt dịch, tuy nhiên xét nghiệm nCoV rất đặc hiệu và khá lâu, nhanh nhất là 24h mới có kết quả. Trong khi chờ xét nghiệm chẩn đoán xác định cần cách ly ngay là việc khó trong các điều kiện bệnh viện hiện nay của chúng ta. Trong khi bệnh viện tuyến xã, huyện chỉ là nơi phân loại ban đầu, các xét nghiệm đặc hiệu không thể triển khai ở đây. Thật là một bài toán khó của ngành y tế, trong khi đáp số phải tối ưu toàn cục.

Từ những hiểu biết trên, theo cá nhân tôi cho rằng có một số việc cần làm ngay:

  1. Chấp nhận thiệt hại kinh tế để đóng cửa biên giới tạm thời;
  2. Cấm ngay việc tổ chức lễ hội, cấm tụ tập nhậu nhẹt, cấm hội chợ, hội đồng hương, gặp mặt đầu năm, nếu không có việc cấm đến đình chùa miếu mạo... chỗ đông người nói chung; đóng cửa trường học - trừ các trường Đại học y -  đến khi có bằng chứng hết dịch.
  3. Hệ thống chính trị, cụ thể là Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phát động toàn dân đoàn kết khu vực, đoàn kết trong nước, đoàn kết quốc tế để cùng phòng chống dịch nCoV với tinh thần tương thân tương ái, hỗ trợ nhau; kỉ luật các chủ tịch tỉnh, huyện, xã không nghiêm túc nhận thức và hành động vì nCoV, không đợi có hậu quả mới xử lý;
  4. Dán, phát tờ rơi, cảnh báo, khuyến cáo,... trên các phương tiện có thể: facebook, zalo, thư điện tử... về phòng dịch và chống dịch; giúp cộng đồng nhân dân hiểu sự khác nhau giữa phòng bệnh, chống dịch và điều trị;
  5. Xây dựng quy trình, thao tác chuẩn, tập huấn cho cán bộ y tế, có thể huy động thêm sinh viên trường y, các y bác sỹ đã về hưu, các phòng khám tư nhân, bệnh viện tư nhân... về cơ sở phân loại ban đầu và cấp kinh phí tuyên truyền về phân loại, cách ly tại chỗ tạm thời; khoanh vùng, theo dõi; tốt nhất là cách ly ngay từ trong tuyến cơ sở xóm, thôn, xã, huyện; như vậy sẽ tránh được hiện tượng bệnh nhân di chuyển dồn về bệnh viện tỉnh và trung ương; vì lây ở trung ương sẽ khốc liệt hơn tỉnh lẻ, huyện lẻ và xã xóm.
  6. Huy động, xử dụng hệ thống 4G, 5G, zalo... các phương tiện online khác nhắn tin trợ giúp, tư vấn phòng bệnh và chống dịch; ngược lại người dân cung cấp thông tin, phát hiện nguy cơ báo lại cho chính quyền;
  7. Cung cấp ngay cho mỗi tuyến tỉnh nguy cơ cao 1-2 máy xét nghiệm đặc hiệu nCoV như: máy xác định phản ứng chuỗi (PCR) đo đổi RNA - DNA; tập huấn, xây dựng tiêu chuẩn vàng chẩn đoán; xây dựng ngay tiêu chuẩn chẩn đoán lâm sàng theo nguyên tắc sai ít còn hơn bỏ sót.
  8. Công bố phác đồ điều trị đã thành công; các phác đồ dự phòng, phác đồ chống biến chứng suy hô hấp, suy thận; suy đa tạng... đến từng bệnh viện, trạm xá; khuyến khích 5 tại chỗ: 1) phân loại tại chỗ 2) cách ly tại chỗ; 3) thầy thuốc tại chỗ; 4) điều trị tại chỗ, điều trị ngay chỉ cần đủ triệu chứng lâm sàng, không đợi xét nghiệm; 5) gửi bệnh phẩm - đợi kết quả xét nghiệm tại chỗ. Vì ngoài hồi sức tích cực và xét nghiệm đặc hiệu đến nay phác đồ điều trị hoàn toàn là điều trị làm dịu, có thể thực hiện được ở tuyến cơ sở;
  9. Tổng hội Y - Dược học Việt Nam nên tập hợp các thầy thuốc có trình độ cao về lâm sàng Đông y, Tây y để tổ chức lấy ý kiến xây dựng thêm phác đồ Đông Tây y kết hợp như Bác Hồ và Phạm Văn Đồng từng khuyến cáo;
  10. Tăng cường cán bộ y tế tuyến trên về tuyến tỉnh, huyện để phân loại, điều trị tại chỗ, tránh di chuyển bệnh nhân nặng; thiết lập đường gửi nhanh mẫu bệnh phẩm đến cơ sở xét nghiệm – trả lời xét nghiệm; các bệnh viện thừa nhận các xét nghiệm của nhau trong cùng hệ thống;
  11. Tuyên truyền hạn chế di chuyển nếu không thật cần thiết, vì sau Tết phần lớn người lao động di chuyển mạnh; khử trùng phương tiện giao thông cả bên trong lẫn bên ngoài nhất là ghế ngồi, tay nắm, cánh cửa... thay vì chỉ khử trùng bên ngoài;
  12. Lập các trạm phòng dịch, khám phân loại, sàng lọc ngay ở các bến tàu, bến xe, sân ga, cảng hàng không với những kiến thức về phòng chống dịch và thiết bị cơ bản như đo nhanh thân nhiệt, phân loại sớm các đối tượng nguy cơ cao ...; phân biệt dịch cúm thường mùa xuân và nCoV;
  13. Các công ty có nhiều công nhân sau tết trở lại làm việc cần lập phương án phân loại những công nhân cán bộ có nguy cơ cáo ngay khi họ trở lại làm việc;  công nhân, cán bộ cần được kiểm tra sức khỏe sơ bộ mỗi ngày.
  14.  Bệnh viện, các phòng khám tư dự trù dự trữ găng tay, khẩu trang, nước sạch, máy phát điện, thuốc sát trùng, sưởi điện, máy tạo độ ẩm, tấm che chắn lưu động, nồi khử trùng, thùng rác có nắp; dự trù nguồn nhân lực từ sinh viên y6 – y3 của các trường đại học y cùng hệ thống giảng viên ngành y; lập danh sách dự phòng nhân sự y tế từ hệ thống các phòng khám tư nhân; bệnh viện tư nhân; khuyến khích các bệnh viện tư nhân tham gia điều trị, cách ly người bệnh; dự phòng địa điểm nếu cần lắp đặt bệnh viện dã chiến trong sự biệt lập tương đối;
  15.  Phát động phong trào diệt chuột nhà, côn trùng, ruồi nhặng... là nguồn lây từ bệnh phẩm sang thức ăn, chỗ ở, vật dụng của con người – từ đó lây sang người; quản lý chó, mèo, vật nuôi, thú cưng...;
  16.  Thành lập đội tình nguyện viên tới các đơn vị hành chính về kiến thức phân loại, cách ly tại nhà, theo dõi, chăm sóc người bị cách ly, tốt nhất là cách ly ngay tại gia đình.
  17.  Sẵn sàng chuẩn bị nguồn lực, bản thiết kế thành lập bệnh viện mới theo hình thức dã chiến tùy tình hình cụ thể;
  18.  Sử dụng những bệnh nhân đã khỏi làm tuyên truyền viên, hộ lý chăm sóc, vì họ ít nhất sẽ không tái nhiễm trong khoảng 1 tháng;
  19. Khuyến cáo rộng rãi cho người dân nâng cao sức miễn dịch bằng: ăn chín nóng chất lượng đủ calo, uống đủ 1,5 – 2,0 lít nước nóng, trà nóng mỗi ngày; tập thể dụng trong khuôn viên; dùng thêm các vitamin, các chế phẩm nâng miễn dịch; không dùng các thuốc giảm miễn dịch; có thể dùng nhân sâm, hoàng kỳ, rễ chàm, cúc lục lăng, sơn đậu căn, bạch chỉ, hà thủ ô trắng... là những thuốc chữa cúm, chữa vi rút loại thông thường trong khi chưa tìm được thuốc đặc hiệu.
  20. Xử lý thùng rác công cộng bằng cách đốt nung rác hoặc khử trùng, tẩy uế trước khi đưa đến bãi rác; các thùng rác của bệnh viện cần xử lý theo quy trình của Bộ Y Tế để bảo đảm không phát tán mầm bệnh ra môi trường;
  21. Kiểm soát tốt hệ thống truyền thông, thông tin về bệnh dịch, loại bỏ, phản biện chính xác những thông tin xấu, tin độc hại, hoang tin... gây hoang mang để trục lợi hoặc gây tâm lý chủ quan coi thường bệnh dịch.
  22. Nắm bắt các thông tin, kinh nghiệm điều trị ở nước ngoài, kiểm chứng nhanh, áp dụng; thông tin bệnh dịch minh bạch, trung thực; trao đổi kinh nghiệm, rút kinh nghiệm nhanh trong nước bằng họp trực tuyến; hạn chế giấy tờ, thủ tục hành chính rườm rà làm mất cơ hội “cửa sổ vàng”; chống chính trị hóa bệnh dịch nCoV của các thế lực thù địch, các phần tử nhân khi trong nước có có khăn tranh thủ “giày xéo mả tổ”;
  23. Quan tâm đúng mức, hỗ trợ, động viên các doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ có thể bị tổn thương nếu dịch kéo dài;
  24. Khi dịch đã được khống chế hoàn toàn vẫn cần cảnh giác, vì nếu nó tái phát thì sẽ có biến chủng nguy hiểm hơn và bạo liệt hơn gấp nhiều lần; kinh nghiệm lịch sử dịch cúm độc năm 1918, tức đang lúc chiến tranh thế giới thứ nhất - cách đây 100 năm: Mùa xuân có dịch cúm độc chết khá nhiều người, khi mùa xuân đi qua, dịch cũng hết luôn; không ngờ sang mùa thu 1918, chủng cúm đó đã biến chủng độc hơn, chỉ trong 4 tháng đã khiến Bắc Âu, Bắc Mỹ tử vong đến hàng chục triệu người, ước tính khoảng 5% dân số thế giới ngày đó.

Bác sỹ Hoàng Sầm
Chủ tịch Viện Y học bản địa Việt Nam