Tác giả: Bác sĩ Hoàng Sầm
Năm 2016, Viện Y học bản địa Việt Nam và Công ty TNHH Y học bản địa Việt Nam triển khai dự án đầu tư vùng dược liệu kết hợp du lịch nghỉ dưỡng tại Tả Phìn Hồ, Hà Giang. Đây là một vùng núi cao khoảng 1.500 mét, có rừng nguyên sinh, khe suối, khí hậu biệt lập và điều kiện đi lại còn nhiều khó khăn. Thời điểm ấy, dự án đang trong giai đoạn xây dựng cơ sở vật chất, dựng nhà ở và nơi làm việc cho cán bộ, nhân viên. Công việc ngổn ngang, nhân lực thiếu, mọi người đều phải gánh nhiều phần việc cùng lúc. Giữa lúc căng thẳng nhất, một thanh niên người Dao, cũng là người khỏe mạnh và tháo vát nhất nhóm, đột ngột xin nghỉ việc riêng ba ngày. Sau đó tôi mới biết, người thanh niên ấy là cháu Triệu Phàn S. Cháu đã theo dõi và để bắt quả tang gặp vợ mình đang hẹn hò, tình tự với một người đàn ông khác trong rừng.
Trong quan niệm thông thường, đây là tình huống rất dễ dẫn đến xung đột nghiêm trọng. Ở nhiều nơi, việc bắt quả tang ngoại tình thường kéo theo cãi vã, đánh nhau, làm nhục nhau trước đám đông, phá hoại tài sản, thậm chí gây thương tích hoặc án mạng. Khi danh dự, lòng tự trọng và cảm giác bị phản bội cùng bị kích động, con người rất dễ hành động trong trạng thái mất kiểm soát.
Nhưng cách xử lý của cộng đồng người Dao mà tôi trực tiếp chứng kiến lại hoàn toàn khác. Những người liên quan không lập tức dùng bạo lực, cũng không kéo nhau ra chính quyền để hơn thua. Trước hết, họ tự xác định ai là người chủ động trong mối quan hệ ngoài luồng. Nếu người đàn ông chủ động quan hệ với vợ người khác, người ấy phải mang một con gà trống cùng vài lít rượu trắng đến nhà người chồng bị phản bội. Con gà được làm thịt, rượu được rót ra, những người liên quan ngồi lại với nhau để nói rõ sự việc, nhận lỗi và bàn cách chấm dứt mối quan hệ.
Nếu người phụ nữ được xác định là người chủ động dụ dỗ hoặc lôi kéo người đàn ông, lễ vật được thay bằng một con gà mái. Sau cuộc hòa giải, người có lỗi phải xin lỗi, đồng thời viết giấy cam kết từ bỏ mối quan hệ bất chính, không tiếp tục qua lại hoặc gây ảnh hưởng đến gia đình người khác.
Nhìn từ góc độ xã hội học, gà và rượu trong trường hợp này không đơn thuần là lễ vật vật chất. Chúng là những biểu tượng xã hội, giúp chuyển một xung đột có nguy cơ bùng phát thành một nghi thức hòa giải có trật tự. Con gà trống hoặc gà mái trước hết biểu thị trách nhiệm của người được xác định là chủ động gây ra sự việc. Cách phân biệt này cho thấy cộng đồng không chỉ nhìn ngoại tình như một hành vi chung chung, mà còn xem xét vai trò, động cơ và mức độ chủ động của từng người. Dù cách đánh giá có thể chưa hoàn toàn phù hợp với quan niệm pháp lý hiện đại, nó vẫn thể hiện nhu cầu xác định trách nhiệm thay vì quy kết mơ hồ.
Rượu lại có một chức năng khác. Trong đời sống cộng đồng miền núi, uống rượu cùng nhau không chỉ là sinh hoạt giao tiếp. Đó còn là cách mở lời, hạ thấp căng thẳng và tạo ra một không gian để những người đang đối đầu có thể ngồi chung. Khi đã cùng ngồi trước mâm cơm, cùng uống một chén rượu, quan hệ giữa họ tạm thời được đưa từ trạng thái thù địch trở lại khuôn khổ cộng đồng.
Điểm đáng chú ý nhất là nghi thức này tạo cho người bị phản bội một vị trí được công nhận. Người chồng không bị yêu cầu âm thầm chịu đựng, cũng không phải tự mình dùng bạo lực để đòi lại danh dự. Người gây ra tổn thương phải trực tiếp đến nhà, mang lễ vật, thừa nhận lỗi và cam kết trước những người chứng kiến. Như vậy, danh dự của người bị hại được phục hồi bằng sự xác nhận của cộng đồng, chứ không bằng trả thù. Đối với người có lỗi, nghi thức cũng không nhằm triệt đường sống hay đẩy họ ra khỏi xã hội. Họ bị buộc phải đối diện với hậu quả, nhưng vẫn được trao cơ hội sửa sai. Đây là một dạng công lý phục hồi: trọng tâm không nằm ở trừng phạt thật nặng, mà ở việc thừa nhận tổn thương, nhận trách nhiệm, chấm dứt hành vi và khôi phục trật tự quan hệ.
Tất nhiên, không nên lý tưởng hóa mọi tập tục truyền thống. Việc xác định ai chủ động, ai bị dụ dỗ có thể chịu ảnh hưởng của định kiến giới, quan hệ họ hàng hoặc vị thế trong cộng đồng. Giấy cam kết cũng chỉ có giá trị khi được thực hiện tự nguyện, không kèm theo ép buộc, đe dọa hay bạo lực. Trong những trường hợp có cưỡng ép tình dục, bạo hành hoặc nguy cơ mất an toàn, vụ việc phải được xử lý theo pháp luật, không thể chỉ dừng ở hòa giải nội bộ.
Tuy vậy, từ câu chuyện tại Tả Phìn Hồ, có thể thấy một kinh nghiệm xã hội đáng suy ngẫm: cộng đồng bền vững không phải là cộng đồng không có sai phạm, mà là cộng đồng có cơ chế ngăn sai phạm biến thành thù hận kéo dài. Con gà và vò rượu không thể xóa được sự phản bội. Nhưng chúng tạo ra một con đường để con người bước ra khỏi cơn giận, nói rõ trách nhiệm và kết thúc xung đột mà không phải trả giá bằng máu, tù tội hoặc sự tan vỡ của cả cộng đồng.
Đó là một cách ứng xử mộc mạc, nhưng chứa đựng một nguyên lý sâu sắc: danh dự không nhất thiết phải được bảo vệ bằng bạo lực; công bằng không nhất thiết chỉ được tạo ra bằng trừng phạt; và hòa giải chỉ có giá trị khi người gây tổn thương dám trực tiếp nhận lỗi trước người bị tổn thương.
Cách này, tập tục này cá nhân Tôi (Hoàng Sầm) thấy có vẻ hay hơn dưới xuôi.
